Skala zalesień w liczbach
Według danych Głównego Urzędu Statystycznego, w 2023 roku w Polsce zalesiono ponad 17 tys. hektarów gruntów. Dominującym gatunkiem pozostaje sosna zwyczajna (Pinus sylvestris), która stanowi blisko 57% wszystkich drzewostanów. Oprócz niej w ramach odnowy leśnej nasadza się dęby szypułkowe, buki, modrzewie i świerki – w zależności od siedliskowego typu lasu i warunków klimatycznych regionu.
Lesistość wzrosła z 20,8% w 1945 roku do aktualnych 30,9%. Krajowy Plan Zalesień zakładał osiągnięcie 33% lesistości do 2050 roku, jednak tempo nasadzeń jest zróżnicowane regionalnie – najszybciej las przybywa w województwach podkarpackim i małopolskim, wolniej na Kujawach i Mazowszu, gdzie dominuje rolnicze wykorzystanie terenu.
Metody odnowy drzewostanów
W praktyce leśnictwa polskiego stosuje się dwa główne podejścia do odnowy lasu: odnowienie sztuczne i odnowienie naturalne.
Odnowienie sztuczne
Polega na sadzeniu sadzonek wyprodukowanych w szkółkach leśnych. Lasy Państwowe dysponują kilkudziesięcioma szkółkami na terenie całego kraju, które rocznie produkują ponad 500 milionów sadzonek. Sadzonki sosny przechodzą przez etap pikowania – przerywania na szkółce – co sprzyja wykształceniu zwartego systemu korzeniowego, zwiększając przeżywalność po wysadzeniu do ok. 85–90%.
Wysadzanie odbywa się najczęściej wiosną (marzec–kwiecień) lub jesienią (październik–listopad), gdy gleba jest wilgotna, a ryzyko stresów cieplnych minimalne. W drzewostanach iglastych rozstawa sadzonek wynosi zazwyczaj 1,5 × 1,5 m lub 1,5 × 2,0 m – gęstsze nasadzenia ograniczają zachwaszczenie i przyspieszają oczyszczanie pni z sęków.
Odnowienie naturalne
W warunkach polskiego boru sosnowego odnowienie naturalne jest możliwe, ale wymaga starannego przygotowania gleby. Sosna wytwarza nasiona co 3–5 lat, przy czym urodzajne lata (tzw. lata nasienne) zdarzają się rzadziej. Nasiona potrzebują bezpośredniego kontaktu z mineralnym podłożem – tam, gdzie pokrywa ściółkowa jest gruba, kiełkowanie jest utrudnione.
Leśnicy stosują w tym celu mineralizację powierzchni gleby przez spulchnienie lub wyoranie pasów. Odnowienie naturalne jest ekonomicznie korzystne i pozwala zachować lokalne genotypy drzew, lepiej dostosowane do warunków siedliskowych.
Przygotowanie gleby przed zalesieniem
Skuteczność nasadzeń zależy w dużej mierze od właściwego przygotowania podłoża. Na gruntach porolnych konieczne jest usunięcie lub głębokie wymieszanie warstwy próchniczej, która jest zazwyczaj zbyt żyzna dla gatunków borowych – nadmiar azotu sprzyja konkurencyjnym gatunkom zielnym, takim jak trzcinnik piaskowy (Calamagrostis epigejos).
Na glebach lekkich, typowych dla siedlisk borowych, stosuje się sadzenie w miejsca bez pełnej orki, jedynie z miejscowym spulchnieniem. Na glebach wilgotnych i ciężkich – orka pełna lub talerze.
Pielęgnacja młodnika
Przez pierwsze 10–15 lat po posadzeniu konieczne jest regularne czyszczenie młodnika – usuwanie konkurencyjnych roślin zielnych i krzewów. W drzewostanach sosnowych pierwsza czyszczenie wczesne odbywa się zazwyczaj 2–4 lata po sadzeniu, drugie – po kolejnych 3–5 latach.
Na etapie tyczkowiny (drzewa o wysokości 7–10 m) wykonuje się trzebież wczesną, która reguluje zagęszczenie drzewostanu i wzmacnia stabilność mechaniczną pozostawionych drzew. Cały cykl pielęgnacyjny boru sosnowego trwa do ok. 80–100 lat, kiedy drzewostan osiąga wiek rębności.
Wyzwania dla współczesnych nasadzeń
Zmiany klimatyczne stawiają przed zalesianiem nowe wymagania. Długotrwałe susze – jak te z lat 2018–2020 – znacząco obniżają przeżywalność sadzonek sosnowych i świerkowych. W odpowiedzi Lasy Państwowe testują gatunki bardziej odporne na niedobór wody: dąb bezszypułkowy, modrzew europejski i brzozę brodawkowatą jako gatunki domieszkowe stabilizujące mikrośrodowisko.
Równocześnie rośnie presja ze strony owadów: kornika drukarza (Ips typographus) w drzewostanach świerkowych i cetyńca większego (Monochamus galloprovincialis) w borach sosnowych. Odpornością na te zagrożenia wykazuje się zróżnicowana strukturalnie mieszanka gatunkowa – dlatego jednolite plantacje sosnowe są stopniowo zastępowane drzewostanami mieszanymi.
Źródła i dalsze informacje
Dane o lesistości i zalesień pochodzi z raportów GUS (stat.gov.pl) oraz publikacji Lasów Państwowych (lasy.gov.pl). Informacje o metodach odnowy dostępne są w materiałach Instytutu Badawczego Leśnictwa (ibles.pl).
